Fran Fotoblog

1 | 2 | 2023

265

Parallellen 3

In het boek van Annie van Gemert over meisjesinternaten in Vlaanderen kwam ik opeens een familiaire foto tegen.

We zijn beiden even geraakt door de schraalheid die kennelijk past bij bediening in katholieke instellingen. Zij in Antwerpen in 1992 en ik in Alkmaar op mijn Mulo in 1967. Ik geef Meneer de Jong, onze conciërge, wat meer status door een lager standpunt, waardoor het St. Jozefbeeld nog verder weg staat. Annie van Gemert is meer betrokken bij haar model en laat meer zien van wat er op dat dienblad staat. Het meisje is kleiner dan dat H. Hartbeeld. Ze staat er onder, meneer de Jong dekt het gedeeltelijk af. Bij mij veel leegte en karig licht. Bij Annie meer barok. Nog een verschil tussen de katholieke beleving onder en boven de rivieren.

Ze zijn aan elkaar verbonden en wijken ook af. Jong / volwassen. Beiden in uniform, die van een instelling of een bediende. Wat op de dienbladen ligt is voor eigen gebruik of voor anderen. Bij mij de laatste resten van dienstbaarheid voor het gezag (de leraren), bij van Gemert al zelfbediening. Ik vind haar foto intiemer en onschuldiger. Het huiselijke van een refter of een vestibule in een schoolgebouw.

Maar op beiden ook de geur van verschraalde koffie en de deugd van dienstbaarheid. God zag U en versteende beelden keken op ons neer.

30 | 1 | 2023

264

Uitverkoop

Dit is een van de lastigste klusjes die ik ken: boeken uitzoeken die verkocht mogen worden. Het is een harde strijd, ik moet eerlijk zijn tegenover mezelf. Welke boeken zal ik niet vaak meer inkijken? Welke kinderen kunnen weg?

Nu zie ik pas hoe het vaker bekijken er niet van kwam. Er zijn anderen tussen geschoven of ik vond ze toch niet zo interessant. Maar het zijn natuurlijk wel allemaal standaardwerken. Ik koop niet anders.

Wat te doen met ‘Landbouw’ uit 1946 van Cas Oorthuys? 144 pagina’s in diepdruk. Ook dit boek straalt ‘Ik-ben-Belangrijk’ uit, bijna een bijbel. Een jaar na de oorlog, Nederland in puin. Het ging nu om dingen die er echt toe deden. Dit was zo’n basis, Nederland is in oorsprong altijd agrarisch geweest*. Om de naoorlogse opbouw te symboliseren, alles zal weer groeien en bloeien, was zo’n kloek boek natuurlijk geheid een bestseller.

Maar het Landbouwschap had hem deze opdracht al in 1940 gegeven. In m’n fantasie had ik Oorthuys net na de oorlog, natuurlijk in een jeep, door het land zien trekken om in allerlei provincies de stand der zaken op het platteland vast te leggen. Maar hij zat in Duitsland om het leven tussen ruïnes te fotograferen en het proces in Neurenberg vast te leggen. Hij stond op twee meter van ex-Rijkscommissaris Seyss-Inquart. Wat zou hij toen hebben gedacht?

Je moet dit boek dus bekijken met een vooroorlogse blik. Zou nostalgie toen al hebben bestaan? Dat lijkt nu zo, maar toen moet het eerder het herhalen van ‘eeuwenoude waarden’ zijn geweest. Ik denk dat altijd terug te zien in de toen populaire categorie voor fotografen: ‘Karakteristieke Koppen’. Zie Martien Coppens!

Maar de fotografen en vormgevers werden in die tijd ook graag geïnspireerd door de vernieuwingsgedachte in Russische propagandafoto’s. De vroege mechanisatie daar voltrok zich toen ook in Nederland. Zo zag de vooruitgang er voor de oorlog uit. Een vleugje beeldrevolutie in een eeuwenoude cultuur. Machines doen hun intrede. Boeren lopen niet meer achter paarden aan, maar zitten achter een bedieningspaneel. Nog nergens melkplassen, boterbergen of stikstof. Alles zou goed komen. Ik denk dat ik ‘Landbouw’ nog maar even hou.

*Omzet Landbouw 2022: 122 miljard Euro.

25 | 1 | 2023

263

Open deur

Ik wilde dat het zou wringen tussen de titel en wat er te zien is. Iets letterlijk én figuurlijk nemen. Volgens m’n simpele brein kan dat niet. Het zal wel moeten.

Je krijgt het niet rond; “WHAT’S UR EF” blijft onbegrijpelijk. Ik krijg de neiging om dan maar weg te kijken. Zou er echt geen verhaaltje bij te verzinnen zijn? Dat de tekst in het Engels is, maakt het iets makkelijker. Vreemde taal, dus rare boodschap.

Ik voel me wél aangetrokken door dat zwarte gat, het plankier, die verlaten jas en die stok met handvat. Dan valt me op dat in de spiegeling van de linkerdeur ook letters te zien zijn. “YU BE” staat er achterstevoren. Als deze deuren gesloten zijn moet er “WHAT’S YOUR BEEF?” te lezen zijn. De sfeer van ‘Had je nog wat?’

Op het podiumpje liggen plastic vellen op een hoop en een lege jas. Alsof er iemand na een klusje waar plastic aan te pas kwam, even koffie is gaan drinken. Het is die leunende stok waardoor ik denk te weten wat hier gaande is. Ik herken het model uit het tuinonderhoud. Je maakt gebruikt van het dwarse stuk om iets om te woelen, of onkruid te wieden. Een stok voor draaiende bewegingen.

In de uitvergroting zie ik dat er een wisser aan vast zit. Verwijderd plastic, grote witte bedrukte vormen op glas en gereedschap om glad te strijken, doen denken aan een plakker die deze deuren van tekstvellen moet voorzien.

De letters zijn zo groot omdat ze op de nabijgelegen A-10 leesbaar moeten zijn. Mannen hebben altijd honger als ze in de file staan. Dan moet er vlees gegeten worden. Flink veel lappen bij ‘The Butcher’; a guilty pleasure. Daar wordt elk daglicht weggeplakt. Subtieler kan het niet. Goedkoper ook niet.

22 | 1 | 2023

262

Nog een meisje

Om de grootsheid van een werk te demonstreren kan je het ook deconstrueren. Er blijft altijd nog voldoende over. Toen ik een uitnodigingskaart kreeg van het Mauritshuis met een reproductie van Het Meisje heb ik die als een kamerscherm neergezet. Opeens zag ik in de weerspiegeling van haar blauwe hoofdband, door de glans van het drukwerk, héél vaag de geest van de vrouw die in haar verborgen zit.